O Zήσιμος Λορεντζάτος και η οδύσσεια της γραφής.

 
Ακόμη ασχολούμαστε με την γενιά του 1930.

Δεν λέμε να κλείσουμε τους λογαριασμούς μας με αυτήν την τρομερή γενιά που η σκιά της πλανιέται ακόμη πάνω από όλους εμάς τους μοναχικούς και θλιβερούς επιγόνους της, που δεν έχουμε αποκολληθεί από όσα έχουν κατορθώσει οι φοβεροί της γεννήτορες. Ενας από αυτούς στον τομέα του δοκιμίου περισσότερο, παρά στην ποίηση, στάθηκε και ο Ζήσιμος Λορεντζάτος.

Και το λέω αυτό, γιατί δύο μείζονα εκδοτικά γεγονότα της γενιάς του 1930 σκιάζουν τον δρόμο μας και μας καλούν σε πυκνή αυτογνωσία μέσα από την μελέτη τους. Η αλληλογραφία Σεφέρη –Κατσίμπαλη, σε μια μνημειακή δίτομη έκδοση, που επιμελήθηκε ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος (θα αναφερθούμε αρργότερα σε αυτήν ) και ο επιβλητικός τόμος των 795 σελίδων με τα σταχυολογήματα-Collectanea του Ζήσιμου Λορεντζάτου,που επίσης προκαλεί αναγνωστική ένταση και ηδονή με τις 1210 καταθέσεις του,που συγκεντρώνουν το πλούσιο πνευματικό σύμπαν του Λορεντζάτου.

Ο ίδιος είχε διαπιστώσει από νωρίς ότι δεν διαθέτει το ποιητικόν τάλαντον του Σεφέρη ή του Ελύτη ή ακόμη του Γκάτσου και αποφασίζει μετά την σύντομη θητεία του στην ποίηση να στραφεί στο δοκίμιο και να μας δώσει σελίδες που έχουν συγκεντρωθεί πλέον στα τρίτομα δοκίμιά του (ολοκληρώθηκαν εκδοτικά πριν τον θάνατό του από τις εκδόσεις Δόμος και ο τελευταίος τόμος με την συνεργασία του Μουσείου Μπενάκη). Μετά τον θάνατό του συγκεντρώνονται και τα δυσεύρετα ποιητικά του έργα από τον Ικαρο σε ένα τόμο, αφήνοντας την εντύπωση πως ο δημιουργός τους μπορεί να μην τα αποκήρυξε,αλλά δεν τα περιέλαβε και στο corpus του αναγνωρισμένου έργου του όσο ζούσε.

Ευρείας παιδείας ο ίδιος, με ανολοκλήρωτες σπουδές στην Δύση, με πατέρα καθηγητή πανεπιστημίου, και με πολύ καλή γνώση της αγγλικής και της γαλλικής γλώσσας ( μέμφει τον εαυτό του που δεν διδάχτηκε μαθηματικά και ρωσικά για να επικοινωνεί στην πρωτότυπη γλώσσα με τα έργα του Πούσκιν και της Αχμάτοβα,που θαύμαζε ), κοσμοπολίτης, πολυταξιδεμένος, διαβασμένος, παντοτινός μελετητής του Σολωμού και του Κάλβου, του Καβάφη και του Παπαδιαμάντη, φίλος του Σεφέρη, θαυμαστής του Δημήτρη Χατζή και του Γιώργου Σαραντάρη. 

Εκτός επίσημης γραμμής ( ο αληθινός πνευματικός άνθρωπος με όλα τα καθεστώτα θα βρίσκει τον μπελά του ή καλύτερα δεν θα ταυτίζεται με την επίσημη γραμμή )κεντρώος (αεί μεσεύειν κατά Πλάτωνα,όπως παραδέχεται) και μακριά από τα δύο άκρα ο Λορεντζάτος δεν έζησε τον μακρύ θεωρητικό του βίο στον χρυσελεφάντινο πύργο της Κηφισιάς,όπου διέμενε, αλλά προβληματίστηκε για τις ιδεολογικές διαμάχες της εποχής του, πήρε μέρος και κατέθεσε απόψεις. Ο ίδιος επί έτη ζούσε μια φορτισμένη πνευματική ζωή επικοινωνώντας με τα πιο ζωηρά και άξια λόγου πνεύματα στην Ελλάδα και την Δύση και επειδή ο αγώνας του δεν άφηνε εξωτερικά σημάδια τον έπαιρναν οι άλλοι « για κοπρίτη και κοινό τεμπέλη». Ομως δεν ήταν. Και το απέδειξαν οι τρίτομες, ογκώδεις δοκιμές του που διαμορφώνονταν αργά και με αγώνα και πήραν την οριστική μορφή τους προς το τέλος της ζωής του. Ο ίδιος καμιά φορά απολογείται για την βραδύτητα με την οποία σχηματίζεται το έργο του και μου θυμίζει τον Τόμας Μάν,όπως το κάνει στις «Σημειώσεις ενός απολιτικού». Ο Λορεντζάτος δεν ανήκει σε όσους χαράμισαν την ζωή τους οκνηρά και άφησαν ελάχιστο έργο.

Ο ίδιος θέλησε να μιλήσει επειδή είχε κάτι να πει και επειδή στη μακρά ζωή του συνομίλησε με πνεύματα όπως ο Βιτγκενστάιν, ο Τόμας Ελλιοτ, ο Γέιτς, ο Ρεμπώ και ο Σαίξπηρ, χωρίς ποτέ να ξεχνά να ιεραρχεί πως η ζωή είναι «μέγα καλό και πρώτο».
 Ο Λορεντζάτος αναδεικνύει στα γραφτά του τα μειονεκτήματα,αλλά και τα προτερήματα του Ελληνα.Δεν χαϊδεύει αυτιά, ούτε είναι ευχαριστημένος που ζει ανάμεσα σε πνευματικούς ανθρώπους,που καταξιώθηκαν με τον μικρότερο δυνατό αγώνα και το δήθεν πληθωρικό ταλέντο τους. Πιστεύει πως μόνο με την επεξεργασία και την συνεχή δουλειά πάνω στο έργο επιτυγχάνεται το αποτέλεσμα που πείθει ( να είσαι διάσημος είναι εύκολο at times. Καλός –ποιητής(ο altra cosa)- είναι δύσκολο να είσαι.)
 Υπερασπιστής της ελληνικότητας,όπως και το σύνολο της γενιάς το ΄30, πιστός και υπέρμαχος της Ορθοδοξίας και των πατερικών κειμένων συναντά την παράδοση όχι μέσα από τον εγκλεισμό του σε μια μητριά πατρίδα,αλλά μέσα από την ευρωπαϊκή του θητεία στα γράμματα και τις τέχνες,ενώ όλα αυτά συνδυάζονται με την εικόνα μιας Ελλάδας ανόθευτης(που ο ίδιος απολαμβάνει και σαν ορειβάτης) που καθημερινά βιάζεται από την νεοελληνική αρπαχτή και την τσαπατσουλιά. Ο ίδιος εξομολογείται « Δεν ντρέπομαι να πέφτω σε αντιφάσεις. Δεν κάνω υπολογισμούς,δε λύνω εξισώσεις. Ζω.» Επίσης πρεσβεύει έναν χριστιανισμό που είναι πίστη και τρόπος ζωής και αρδεύει όλο το σύμπαν του με αρχές και βάθος.
 Είναι μεγάλη η κουβέντα για το πόσο συντηρητικός γίνεται ο στοχαστής Λορεντζάτος,όταν προσπαθεί να συγκεράσει τα συμπεράσματα από την καταιγιστική εποχή του με την θρησκεύουσα συνείδησή του και να απορρίψει την υλιστική στροφή της κοινωνίας και την βίαια αλλαγή της μέσω του μαρξισμού. Ο ίδιος επικρίνει στα σημειώματά του τον υπαρκτό σοσιαλισμό, αλλά και την ελλειμματική κοινωνία της κατανάλωσης,όπως αποκρυσταλλώνεται στην Δύση.
 Μπορεί τα σημειώματα που αφορούν την πολιτική κατάσταση,αλλά και την ματιά του Λορεντζάτου πάνω στον κόσμο της εποχής του να διαβάζονται σήμερα συγκαταβατικά (αν και δικαιωμένα τα περισσότερα από αυτά), ωστόσο το έργο κερδίζει από την βαθιά γνώση της παγκόσμιας λογοτεχνίας και της πνευματικής μας κληρονομιάς,όπως αφομοιώθηκε από ένα λαμπερό και κριτικό πνεύμα της εποχής μας και μέσα από τα πολύτιμα collectanea επιστρέφει ατόφιο σε εμάς. Ο ίδιος ανταποκρινόμενος στο αίτημα για μεγαλύτερο βάθος αναζητά και παραθέτει σκέψεις άλλων, τις σχολιάζει και μας συγκινεί πως καμιά γραμμή του δεν πάει χαμένη. Ολες κρύβουν μιαν έκπληξη ζωής και μια σκέψη που οδηγεί σε προβληματισμό. 

Και κλείνω με μια προτροπή του Λορεντζάτου στο λήμμα με αριθμό 783: « Πατριώτη, θέλεις να σοβαρευτείς ; Πολιτικούς και δημοσιογράφους- μακριά!»