Είναι οι ίδιες οι βασικές ανάγκες, τα όνειρα, οι επιθυμίες, ο φόβος του θανάτου που κατατρύχει λίγο πολύ όλους μας, αλλά και η βιολογική ανάγκη για διαιώνιση του ανθρώπου (γέννηση ή γένεση, εξέλιξη, μετακινήσεις  πληθυσμών, πνευματικές αναζητήσεις), στοιχεία τα οποία πολλές φορές παίρνουν τη διάσταση του φανταστικού-φαντασιακού-μεταφυσικού εντέλει στοιχείου στη ζωή του ανθρώπου.

Το τι είναι και το τι δεν είναι μεταφυσικό στη ζωή μας, είναι ένα θέμα τεράστιο και επικίνδυνο συνάμα. Ωστόσο, υπάρχουν ασφαλιστικές δικλείδες  που επιτρέπουν μια σχετική συνέπεια κοινών τόπων συνάντησης. Η πίστη, η απιστία, αλλά και η δυσπιστία, η παρουσία και η απουσία του θεού,  η υπαρξιακή αγωνία, η θεώρηση της ζωής, η ελπίδα, η απαισιοδοξία και η μελαγχολία ως εξωτερίκευση αυτής της  θέσης απέναντι στη ζωή, το ανικανοποίητο, η πάλη που δίνουμε με τον χρόνο, η παιδική ηλικία σε σχέση με τον χρόνο, η διαβρωτική μας φθορά μέσα στον χρόνο, ο θάνατος και η εναγώνια πάταξή του  -ακόμα ακόμα και το πρόωρο κάλεσμά του (αυτοκτονία, εξωτερική πρόκληση βίας), συνθέτουν τελικά αυτό που αποκαλείται μεταφυσικό. 

Ως λογοτεχνική τάση, ο όρος του μεταφυσικού εντοπίζεται τον 17ο αιώνα στους Μεταφυσικούς ποιητές της Αγγλίας. Το θρησκευτικό βίωμα, ακόμη και η εξοικείωση του θρησκευτικού βιώματος ή αισθήματος, είναι κάτι που το συναντάμε σε μύθους, αυστηρές θρησκευτικές τελετουργίες, παγανιστικές τελετές, που εκφράζουν την υπέρτατη ανάγκη του ανθρώπου να  γνωρίσει  να εκφράσει και να ταυτιστεί με το Άπειρο, το Άγνωστο που κρύβεται μέσα σε ό, τι τον  περιβάλλει τον χαρακτηρίζει ή τον ξεπερνάει συχνά.

Στις δημιουργικές, όσο και υπαρξιακές τούτες σκέψεις, μας ώθησαν κάποια βιβλία πεζογραφίας τα οποία έχουμε ξεχωρίσει, με πιο πρόσφατο το αναθεωρημένο μυθιστόρημα του Θεόδωρου Γρηγοριάδη, που  έχει τον τίτλο «Κρυμμένοι άνθρωποι» -εκδόσεις Πατάκη, σελ. 200. Έτσι, αποφασίσαμε να τις θέσουμε ως πρόλογο στο σημερινό μας σημείωμα.

Όλα αρχίζουν όταν ένας νεαρός δάσκαλος, 23 ετών, διορίζεται στη Μέρτυρα, κάποιο απόμακρο χωριό στα βόρεια σύνορα της χώρας. Σιωπή και  μυστικότητα χαρακτηρίζουν τη ζωή των κατοίκων του χωριού: αρνούνται να δεχτούν τη γνώση που τους προφέρει ο νεοφερμένος -αφού διατείνονται ότι ανήκουν σε μια διαφορετική ράτσα που δεν ενσωματώθηκε ποτέ στο επίσημο κράτος, διατηρώντας αναλλοίωτα τα έθιμα και τις παραδόσεις της.

Αρχετυπικά σύμβολα, απόκρυφες τελετές, μυστικιστικέ γιορτές. Ατμόσφαιρα αρχέγονου παγανισμού και μεταφυσικών αντιλήψεων. Χώρος όπου κυριαρχεί το όνειρο και η φαντασία. Ο δάσκαλος θα προσπαθήσει να εισχωρήσει στον κόσμο τους, αφού πρώτα υποστεί τη σκληρή δοκιμασία της μύησης και της ένταξης, θα ερωτευτεί μια από τις γυναίκες του χωριού. Αντί να διδάξει, τελικά είναι εκείνος που θα διδαχτεί.

Απαρνούμενος τον παλιό του κόσμο (το κλεινόν άστυ), θα ξαναβρεί τις χαμένες του ρίζες και τον άλλο του εαυτό. Όμως, η εξουσία της μικρής και κλειστής κοινωνίας θα συγκρουστεί με τον ανυπάκουο νεαρό δάσκαλο και το υπόλοιπο χωριό, με απρόβλεπτες και για τις δυο μεριές  συνέπειες.

Η Μέρτυρα αποτελεί το σύμβολο ενός τόπου, όπου έχεις το δικαίωμα να ζεις με τις δικές σου επιλογές χωρίς να θεωρείται μέλος μειονότητας. Οι «Κρυμμένοι άνθρωποι», οι κάτοικοι και μέλη δηλαδή του χωριού, αποτελούν μια πικρή αλληγορία πάνω στη διαφορετικότητα των τόπων και της καταγωγής, που περικλείει μέσα της το γήινο, το άμεσα απτό -και όλα βέβαια, αναδύουν την οσμή, την ακολουθία του χώματος (φύση, πρωτόπλαστοι, στέρεο έδαφος, βουνά, σπιτικό, εξορία, θάνατος).

Έρωτας, μυσταγωγία, τοπία ονειρικά και εφιαλτικά μαζί. Ο έρωτας, οι γεύσεις, η κάθε μια αίσθηση, περιλαμβάνουν και μαρτυρούν το σπέρμα, τον σπόρο, την κίνηση και την αδράνεια  που επιφέρει ο κύκλος της ζωής και του θανάτου, Σε έναν χωροχρόνο που φύση, ψυχή, άνθρωποι παλινδρομούν και επανέρχονται δίχως ξεκάθαρα σύνορα. Σε ρυθμούς αέναους, κλειστοφοβικούς, σχεδόν ατελέσφορα μέσ' στην ανωνυμία παιδιών και ενηλίκων. Ενώ τα προγονικά τραγούδια συλλαβίζουν τους ασφυκτικούς, ίσως και χθόνιους ύμνους  του μέλλοντος, της τρέλας.

Στο ίδιο μήκος κύματος -και μεταφυσικού-, όπου οι ήρωες  αφομοιώνουν, ζουν, ενσαρκώνουν και ξεπερνούν, γράφοντας με το αίμα και με τη σάρκα τους, την υπέρτατη λογική της θετικής ή αλλιώς φιλόξενης αφθαρσίας-μοναξιάς-επιβολής –έρχεται να συμπληρώσει με διαφορετικούς συγγραφικούς κώδικες, κλειδιά και πνεύμα, όμως σε αρμονικό συνδυασμό με τους «Κρυμμένους», το πρόσφατο best seller μυθιστόρημα «Αλδεβαράν», του Παύλου Μάτεσι.

Εδώ, τίποτα δεν είναι αυθεντικά γήινο κι ανώνυμο, μια που όλα κινούνται στους ρυθμούς της πολύβουης σύγχρονης Αθήνας. Την άλλη όψη (του ίδιου όμως χαρακτήρα) με τον 23χρονο και διψασμένου για ζωή δάσκαλο, παίρνει ο 35άρης πολυάσχολος χρηματιστής, που βλέπει τα πάντα σ' αυτόν να τελματώνουν επικίνδυνα. 'Ολα τούτα, μέχρι να συναντήσει τον επίσης 20χρονο Ερμή, ο οποίος τον καλεί / παρασύρει / μυεί στον σχεδόν εξωπραγματικό χώρο της φύσης, της αλληγορίας και μη - φαινομενικά - ρεαλιστικής ζωής του ιδιωτικού του νησιού. Η μύηση του, πρώην πια, χρηματιστή στην άχρονη ζώνη του μεταφυσικού σύμπαντος, είναι θέμα χρόνου, καθώς εναρμονίζεται στο γεμάτο σκιές και συμβολισμούς περιβάλλον που τον απομακρύνει οριστικά από τον έξω κόσμο.

Σε πλαίσια και όρια ακαθόριστου έρωτα-γης-γέννησης-θανάτου και τανάπαλιν, έρχεται να προσθέσει τη δική του ξεχωριστή ψηφίδα, το πραγματικά σκοτεινό μυθιστόρημα της Ζυράννας Ζατέλη «Με το παράξενο όνομα Ραμάνθις Ερέβους ήρθε ο θάνατος». Για μια ακόμη φορά συναντάμε τους ήρωες - ψυχές, να ψάχνουν στο λυκόφως την ασώματη υπόστασή τους -με πρωτοστάτη τον Ζέρκο (Αναστάση), μια τραγικά ελεύθερη όσο κι εξόριστη μορφή, που κινεί το γαϊτανάκι της προσωπικής του εξιλέωσης. Στην προσπάθειά του, παρασύρει ή έλκει κοντά του και τους υπόλοιπους του απκλεισμένου τόπου-χωριού-νεκροταφείου και λίκνο μεταφυσικής, αλλά συνάμα γήινης φθοράς και αφθαρσίας.

Η διάχυτη αστάθεια, η αβεβαιότητα, η πρόσκαιρη ζωή, η ονειρική κάθοδος στον Άδη και ταυτόχρονα στον συναισθηματικό πυρήνα / καρπό της ζωής, αποκαλύπτει μια ανανέωση που επέρχεται ως επιστέγασμα της εξέλιξης της επιστήμης ή των εκάστοτε οικονομικών κρίσεων.  Στο σημείο αυτό, ο ιστορικός θα παρατηρήσει ότι «το πρόσκαιρο της ζωής  και της αλήθειας», η δυνατότητα άλλων τρόπων ύπαρξης, η σύγκρουση του είναι και του φαίνσθαι, αναγκάζουν τους συγγραφείς να επιμένουν σε ορισμένα θέματα. Θέματα, όπως η αδυσώπητη ροή του χρόνου ή το ευμετάβλητο της τύχης, ενώ ο θάνατος τους απασχολεί βασανιστικά -το αμάρτημα γίνεται ολοένα και πιο πολύπλοκο και ο συγγραφέας προσπαθεί να δραματοποιήσει τις καταθλιπτικές αυτές καταστάσεις με τον δικό του τρόπο και έμπνευση.

Στον αντίποδα της, ας μας επιτραπεί να την ονομάσουμε, λογοτεχνίας του μεταφυσικού, βρίσκουμε την αξεπέραστη «Ναυτία», του Ζαν Πωλ Σαρτρ. Στη «Ναυτία», ο ήρωας Αντουάν Ροκαντέν, ένας άντρας που έχει ταξιδέψει και έχει ζήσει έντονη ζωή, εγκαθίσταται στην επαρχιακή γαλλική πόλη, την Μπουβίλ (τοπωνύμιο επινοημένο από τον συγγραφέα) για να γράψει τη βιογραφία του μαρκήσιου ντε Ρολμπόν (πρόσωπο επινοημένο επίσης ) μελετώντας τα στοιχεία της ζωής του που υπάρχουν στην εκεί δημοτική βιβλιοθήκη.

Η διαμονή του Ροκαντέν θα εξελιχθεί σε μια ιδιάζουσα υπαρξιακή κατάρρευση, που παίρνει τη μορφή αλλεπάλληλων κρίσεων -τις οποίες ο ίδιος βαφτίζει «ναυτία». Οι κρίσεις αυτές αυξάνονται και ενισχύονται από μια όλο και πιο απογυμνωμένη θέαση του κόσμου, ο οποίος μοιάζει με ένα τυχαίο συνονθύλευμα όπου πράγματα και άνθρωποι συνυπάρχουν ισότιμα έξω και πέρα από κάθε νόημα. Στο τέλος, υπό τους ήχους ενός τζαζ κομματιού,  ανακαλύπτει ότι η δημιουργία, που στην περίπτωσή του ταυτίζεται με τη γραφή, είναι το μόνο νόημα στην α-νοησία της ύπαρξης, ο μοναδικός τρόπος να αποτινάξει κανείς το άχθος της πραγματικότητας.

Μιας πραγματικότητας, που μας συμ-περιλαμβάνει με τα μυριάδες πρόσωπα, τις εκδοχές και πτυχές της. Στους «Κρυμμένους ανθρώπους», στη δική μας οντότητα, φωνής, στις προσεχείς αναμνήσεις, μεταφυσικές ή εντελώς επίπεδες αλληγορίες της ανθρώπινης σκέψης και διανόησης.

Ευχαριστούμε τον Θόδωρο Γρηγοριάδη για το μεστό, αξιόλογο πόνημά του. Αξίζει την προσοχή μας..